ساخت » ( و الزمها أشباحها ) . « 1 » مفسّران نهج البلاغه دو تفسير متفاوت براى اين جمله بيان كرده‌اند . جمعى مانند « ابن ابى الحديد » معتقدند كه جملهء فوق اشاره به آن است كه خداوند اين غرايز را ثابت و پابرجا در موجودات قرار داده است ( بنا بر اين ضمير « الزمها » به غرايز بر مىگردد ) در نتيجه جملهء مزبور تأكيدى است بر ثابت بودن غرايز موجودات . ولى بعضى ديگر گفته‌اند كه منظور وجود تشخّصات ويژه براى هر موجودى است ، يعنى خداوند به هر موجودى ويژگيهايى داد و بعد از آن كه در علم خداوند جنبهء كليّت داشتند ، در خارج به صورت جزئيّات و اشخاص در آمدند ( بنا بر اين تفسير ، ضمير الزمها » به اشيا بر مىگردد ) بعضى نيز هر دو تفسير را به صورت دو احتمال ذكر كرده‌اند . ولى از آنجا كه در تفسير اوّل هماهنگى ضميرها محفوظ نيست و بعلاوه جمله جنبهء تأكيد پيدا مىكند نه بيان مطلب تازه ، به نظر مىرسد تفسير دوّم صحيح‌تر است . توضيح اين كه : خداوند به هر موجودى دو گونه ويژگى داد . ويژگيهايى كه در درون ذات آنهاست كه امام ( ع ) از آن تعبير به غرايز فرمود و ويژگيهايى كه در جنبه‌هاى ظاهرى و خصوصياتى مانند زمان و مكان و ساير جزييات است و از آن تعبير به « الزمها أشباحها » فرمود و به اين ترتيب مطابق حكمت بالغه‌اش براى هر موجودى ويژگيهاى درونى و برونى مقرّر فرمود تا هر يك از موجودات وظيفهء خاصّ خود را انجام دهند و از موجودات ديگر شناخته شوند .

--> ( 1 ) « اشباح » جمع « شبح » - طبق تصريح بسيارى از ارباب لغت - در اصل به معناى شخص است و به معناى چيزى كه آشكار و نمايان و ظاهر مىشود نيز آمده است و اين كه در استعمالات امروز به موجود نيمه پيدا ، كه ناگهان نمايان مىشود « شبح » مىگويند به همين مناسبت است .